Kur rrëfejmë një histori ose përshkruajmë diçka që ka ndodhur, nuk mjafton të themi vetëm se veprimi u krye në të shkuarën. Mënyra se si e shprehim atë veprim i jep tregimit tonë ngjyrë dhe thellësi. Ishte një veprim i zgjatur që po ndodhte në sfond, apo një ngjarje e vetme, e përfunduar? Gjuha shqipe përdor dy kohë kryesore për të bërë këtë dallim: të pakryerën dhe të kryerën e thjeshtë.

Mendoni për kohën e pakryer si peneli që përdorni për të pikturuar sfondin e një historie. Ajo përshkruan veprime të papërfunduara, të vazhdueshme ose të përsëritura në të shkuarën. Përdoret për të dhënë kontekst, për të përshkruar një gjendje, motin, ose çfarë po ndodhte kur një ngjarje tjetër e ndërpreu.

Kjo kohë formohet duke i shtuar mbaresat specifike temës së foljes në kohën e tashme. Le të shohim zgjedhimin e foljes "mësoj".

Në fjalitë e mësipërme, veprimet "lexoja", "ndriçonte" dhe "këndonin" nuk tregojnë një ngjarje të vetme, por një gjendje ose një zakon që vazhdonte në të shkuarën.

Nëse e pakryera është sfondi, koha e kryer e thjeshtë është veprimi kryesor, ngjarja që ndodh në atë sfond. Ajo tregon një veprim të përfunduar, të kryer një herë në një moment specifik në të shkuarën. Kjo kohë e çon historinë përpara.

Formimi i saj është më kompleks, pasi foljet ndahen në grupe të ndryshme zgjedhimi dhe shumë prej tyre janë të parregullta. Le të marrim sërish foljen "mësoj" për ta krahasuar.

Këtu, "mësova" dhe "ra" janë veprime të përfunduara që ndodhën dhe mbaruan. Tani, le t'i bashkojmë të dyja kohët për të parë se si funksionojnë së bashku.

Ashtu si në shumë gjuhë të tjera, foljet më të përdorshme në shqip janë shpesh të parregullta në kohën e kryer të thjeshtë. Dy nga më të rëndësishmet janë "jam" dhe "kam". Ndërsa në të pakryerën ato zgjedhohen rregullisht (isha, kishte), në të kryerën e thjeshtë ato ndryshojnë rrënjësisht.

Të mësosh përmendësh format e tyre është thelbësore, pasi do t'i ndeshni vazhdimisht.

Një tjetër element i rëndësishëm është pjesorja. Kjo është forma e foljes që përdoret për të krijuar kohët e përbëra, si koha e kryer. Pjesorja është zakonisht ajo që mbetet kur heqim mbaresën -va nga veta e parë njëjës e së kryerës së thjeshtë, por ka shumë përjashtime.

• mësova -> mësuar
• pashë -> parë
• fola -> folur
• hëngra -> ngrënë

Koha e kryer, ndryshe nga e kryera e thjeshtë, përdoret për veprime të së shkuarës që kanë një lidhje ose rezultat në të tashmen. Ajo formohet me foljen ndihmëse kam në kohën e tashme plus pjesoren e foljes kryesore.

Për shembull:

• E kryer e thjeshtë: Dje lexova një libër. (Veprimi mbaroi dje.)
• E kryer: Kam lexuar një libër për këtë temë. (Informacioni është ende i rëndësishëm për mua tani.)

Tani që keni parë bazat e kohëve të shkuara, jeni gati të ndërtoni rrëfime më të plota dhe të sakta në shqip.