Sidee ku ogaan karnaa in nidaamka dhaqaale uu 'saxan yahay' ama 'khal-dan yahay'? Jawaabta inta badan waxay ku xiran tahay sheekada aan ka aaminsannahay adduunka. Falsafaddii Faransiiska, Jean-François Lyotard, wuxuu ku dooday in bulshooyinka casriga ah ay hagto wax uu ugu yeeray 'meta-narratives' ama sheekooyin waaweyn.

Kuwani maahan sheekooyin carruureed. Waa sheekooyin guud oo sharraxaya sida adduunku u shaqeeyo iyo halka uu ku socdo. Waxay bixiyaan qaab-dhismeed aan ku fahanno waayo-aragnimadeena, waxayna dejiyaan yoolal iyo qiyam guud. Labada sheeko-weyn ee ugu saameynta badnaa dunida galbeedka waa sheekada 'Horumarka' ee ka dhalatay Qarnigii Ifiinta (Enlightenment) iyo sheekada 'Xoraynta Aadanaha' ee ku xidhan fikirka Modernism.

Sheekooyinkani waxay si qoto dheer u saameeyaan dhaqaalaha. Sheekada Horumarka waxay sheegaysaa in aqoonta, sayniska, iyo tiknoolajiyaddu ay si joogto ah u horseedayaan nolol wanaagsan oo barwaaqo leh. Fikirkan wuxuu sharciyad siinayaa nidaamyada dhaqaale ee xoogga saaraya korriinka joogtada ah (continuous growth), hal-abuurnimada, iyo tartanka. Dawladuhu waxay dejiyaan siyaasado lagu dhiirrigelinayo korriinka dhaqaale, shirkaduhuna waxay maalgashadaan cilmi-baaris, qof walbana wuxuu aaminsan yahay in jiilka soo socda uu ka nolol wanaagsanaan doono kooda. Sheekadani waxay naga dhigaysaa inaan aqbalno sinaan la'aanta dhaqaale ee hadda jirta, annagoo rajaynayna barwaaqo mustaqbalka timaada.

Meta-narratives ma aha oo kaliya fikrado aan la taaban karin; waxay leeyihiin cawaaqib dhab ah. Waxay abuuraan 'sharciyad' (legitimacy). Marka qofku aamino sheekada ah in shaqada adag iyo tartanku ay horseedayaan guul dhaqaale, wuxuu u badan yahay inuu aqbalo natiijada nidaamka, haddii uu guulaysto iyo haddii kaleba. Tani waa awoodda sheekada: waxay samaysaa heshiis bulsho oo aan qornayn.

Tusaale ahaan, sheekada 'Riyada Ameerika' (The American Dream) waa meta-narrative ku dhisan fikradda ah in qof kasta uu gaari karo barwaaqo haddii uu si adag u shaqeeyo. Sheekadani waxay sharciyad siinaysaa dhaqaalaha suuqa xorta ah, iyadoo guuldarrada shakhsiga loo arko mid ka dhalatay dadaal la'aan, halkii laga eegi lahaa cilladaha nidaamka ka jira. Sidaas darteed, dhibaatada dhaqaale ee qofka waxaa loo fasiran karaa mid shakhsi ah, halkii ay ahaan lahayd mid bulsho.

Si la mid ah, sheekooyinka waaweyn ee ku saabsan 'caalamiyeynta' (globalization) waxay ku qanciyeen dad badan in suuqyada furan iyo ganacsiga xorta ah ay yihiin waddada kaliya ee horumarka caalamiga ah. Sheekadani waxay sharciyad u samaysay siyaasado dhaqaale oo saameeyay nolosha malaayiin qof, iyadoo abuuraysa guuleystayaal iyo kuwa laga guuleystay.

Lyotard wuxuu ku dooday in xilliga casriga ah (postmodern condition) uu lagu garto 'shaki ku wajahan sheekooyinka waaweyn' (incredulity toward metanarratives). Dadku waxay bilaabeen inay su'aalaan sheekooyinkii waaweynaa ee horumarka iyo xoraynta. Dhibaatooyinka deegaanka ee ka dhashay warshadaynta, sinaan la'aanta dhaqaale ee sii korodhay, iyo dhibaatooyinka dhaqaale ee soo noqnoqday ayaa wiiqay kalsoonidii lagu qabay sheekada horumarka aan dhammaadka lahayn.

Marka kalsoonida lagu qabo sheekooyinka waaweyn ay yaraato, waxaa soo baxa sheekooyin yaryar oo maxalli ah. Kooxo kala duwan ayaa bilaabaya inay abuuraan faham u gaar ah oo ku saabsan dhaqaalaha iyo nolosha, kuwaasoo ka duwan sheekadii guud. Tusaale ahaan, dhaqdhaqaaqyada u dooda 'dhaqaalaha waaraya' (sustainable economy) ama 'hoos u dhigista korriinka' (degrowth) waxay matalaan diidmo ka dhan ah sheeko-weyntii ahayd in korriinka dhaqaale ee aan xadka lahayn uu yahay waxa kaliya ee muhiimka ah.

Fahamka doorka sheekooyinka waaweyn wuxuu fure u yahay fahamka sababta aan u qaadanno go'aamada dhaqaale ee aan qaadanno. Waxay ina tusinaysaa in fikradaheena ku saabsan lacagta, shaqada, iyo guusha aysan ahayn kuwo 'dabiici' ah, balse ay yihiin wax la dhisay oo ku tiirsan sheekooyin awood leh oo aan dhaxalnay.

Ka jawaab su'aalahan si aad u hubiso fahamkaaga ku saabsan doorka sheekooyinka waaweyn ay ku leeyihiin dhaqaalaha.