Marka laga hadlayo calmaaniyadda, waxaa muhiim ah in la kala saaro laba aragtiyood oo kala duwan: nidaamka dawliga ah iyo hab-nololeedka shaqsiga. 'Nidaamka Calmaaniyadda' (Political Secularism) waa qaab-dhismeed dawladeed oo kala saaraya awoodda siyaasadda iyo hay'adaha diinta. Ujeeddadiisu maaha in la tirtiro diinta, balse waa in la abuuro jawi dhexdhexaad ah oo aanay dawladdu faragelin ku samayn caqiidada muwaadiniinta, diintuna aanay xukumin siyaasadda guud. Tani waxay dammaanad qaadaysaa in qof kasta loola dhaqmo si siman sharciga hortiisa, iyadoon loo eegayn diintiisa.

Dhinaca kale, 'Qofka Calmaaniga ah' (Secular Individual) waa qof doorta in noloshiisa shaqsiga ah aanay ku salaysnayn caqiido diini ah. Doorashadani waa mid shaqsi ah oo ku xidhan aragtida qofka ee adduunka, mana aha mid qasab ku ah bulshada inteeda kale. Dawlad calmaani ah waxaa ku hoos noolaan kara dad diin haysta iyo kuwa aan haysanba, iyadoo la ixtiraamayo xorriyadda labada dhinacba.

Taariikhda Soomaaliya, gaar ahaan xilligii dawladdii Kacaanka (1969-1991), waxay tusaale cad u tahay isku-dayga lagu hirgelinayo mabaadi'da calmaaniyadda qaarkood. Nidaamkii hantiwadaagga ahaa wuxuu isku dayay inuu isku daro siyaasadda hantiwadaagga iyo diinta Islaamka, isagoo abuuraya wax loogu yeedhay 'Hantiwadaagga Cilmiga ku Dhisan'. Arrintan waxay isbeddel ku keentay aragtidii dadka ee ku aaddanayd xidhiidhka ka dhexeeya dawladda iyo diinta.

Tallaabadii ugu muranka badnayd waxay ahayd soo saaristii Xeerka Qoyska ee 1975. Xeerkan wuxuu isku dayay inuu sinnaan buuxda ka dhex abuuro ragga iyo dumarka, gaar ahaan dhinaca dhaxalka. Tani waxay si toos ah uga hor timid fasiraaddii dhaqanka u ahayd ee shareecada Islaamka, taasoo qeexaysa saami go'an oo ragga iyo dumarku ku kala leeyihiin dhaxalka.

Dhibaatadii ka dhalatay Xeerka Qoyska waxay muujisay sida ay u adag tahay in sharciyo aan ka imaan diinta lagu xukumo bulsho diin ahaan isku xidhan. Culimo badan oo si cad uga horyimid xeerkaas waa la xidhay, qaarna waa la toogtay. Dhacdadani waxay taariikhda Soomaaliya ku reebtay raad madow, waxayna sii xoojisay aragtida ah in calmaaniyadda iyo Islaamku ay iska soo horjeedaan.

Bulshada Soomaaliyeed waxaa hadheeyay iska horimaad u dhexeeya saddex nidaam sharciyeed oo kala duwan:

1. Xeer: Waa sharciga dhaqanka ee aan qornayn, kuna salaysan caadooyinka iyo heshiisyada beelaha. Wuxuu xalliyaa khilaafaadka bulshada dhexdeeda, gaar ahaan miyiga.

2. Sharciga Dawladda: Waa sharciyada ay dejiso dawladdu, kuwaasoo inta badan ka soo jeeda nidaamyo sharciyeed oo reer Galbeed ah ama, sidii xilligii kacaanka, mabaadi'da hantiwadaagga.

3. Shareecada: Waa sharciga Islaamka oo ku salaysan Qur'aanka iyo Sunnada. Wuxuu saameyn weyn ku leeyahay nolosha qoyska, dhaxalka, iyo arrimaha madaniga ah.

Iska horimaadku wuxuu yimaadaa marka dawladdu isku daydo inay hirgeliso sharciyo qoran (sharci) oo meesha ka saaraya awoodda xeer-beegtida (xeer) ama ka hor imanaya qodobbo ka mid ah shareecada. Tusaalaha Xeerka Qoyska ee 1975 waa midka ugu cad ee muujinaya loollankaas. Inkastoo dastuurka Soomaaliya uu qeexayo in shareecada Islaamku ay tahay isha koowaad ee sharciga, haddana waxaa jira hay'ado iyo sharciyo u muuqda inay u janjeedhaan dhanka calmaaniyadda, taas oo abuurtay dood ku saabsan 'Calmaaniyadda Qarsoon' (Hidden Secularism) ee ka dhex jirta nidaamka dawliga ah ee maanta.

Fahamka kala duwanaanshaha u dhexeeya nidaamka calmaaniyadda iyo caqiidada shaqsiga ayaa fure u ah falanqaynta dooda ku xeeran dawladnimada casriga ah ee Soomaaliya.