Acute ontsteking is een snelle en intense reactie op letsel. Zoals we hebben gezien, worden immuuncellen en vloeistoffen naar de plek des onheils gestuurd om de schade te beperken en de oorzaak aan te pakken. Maar wat gebeurt er als de eerste strijd gestreden is? De uitkomst is niet altijd hetzelfde. Afhankelijk van de ernst van de schade en de aard van de boosdoener, kan het proces op drie verschillende manieren eindigen.

De beste afloop is volledige resolutie. Dit betekent dat het weefsel terugkeert naar zijn oorspronkelijke staat, alsof er nooit iets is gebeurd. Dit is mogelijk wanneer de schade beperkt is en de oorzaak, zoals een bacterie of een splinter, snel en effectief wordt verwijderd.

Bij resolutie wordt de 'rommel' van het slagveld opgeruimd. De extra vloeistof (oedeem) wordt afgevoerd via de lymfevaten. Neutrofielen, de soldaten die als eerste ter plaatse waren, sterven af door een proces genaamd apoptose (geprogrammeerde celdood) en worden vervolgens opgeruimd door macrofagen. Deze macrofagen scheiden ook stoffen uit die de ontsteking actief afremmen. Beschadigde cellen die kunnen regenereren, doen dat, en de structuur van het weefsel wordt volledig hersteld. Een lichte zonnebrand die zonder littekens geneest, is een goed voorbeeld van resolutie.

Soms is de schade te groot voor een perfect herstel. Als er veel weefsel is vernietigd of als het beschadigde weefsel niet kan regenereren (zoals hartspiercellen na een infarct), kiest het lichaam voor een andere oplossing: littekenvorming, ook wel fibrose genoemd.

In dit scenario wordt het vernietigde weefsel vervangen door bindweefsel. Macrofagen spelen hierin een sleutelrol. In plaats van alleen op te ruimen, scheiden ze groeifactoren uit die fibroblasten stimuleren. Deze fibroblasten produceren collageen, een sterk eiwit dat het gat opvult. Het resultaat is een litteken. Hoewel een litteken de structurele integriteit herstelt, heeft het niet de gespecialiseerde functie van het oorspronkelijke weefsel. Een litteken op de huid kan bijvoorbeeld geen zweet produceren of haar laten groeien.

Het proces begint met de vorming van granulatieweefsel: een mix van nieuwe, kleine bloedvaatjes, fibroblasten en resterende ontstekingscellen. Na verloop van tijd wordt dit weefsel omgezet in een dicht, vezelig litteken.

De derde mogelijkheid is dat de acute ontsteking niet stopt, maar overgaat in een chronische ontsteking. Dit gebeurt wanneer de oorzaak van de ontsteking niet kan worden geëlimineerd. Denk aan hardnekkige infecties door micro-organismen die moeilijk te bestrijden zijn, zoals de tuberculosebacterie, of langdurige blootstelling aan een irriterende stof.

In dit geval blijft het lichaam proberen de schadelijke prikkel te bestrijden. De acute fase, gedomineerd door neutrofielen, maakt plaats voor een langdurige strijd waarbij andere immuuncellen zoals lymfocyten en macrofagen de overhand krijgen. In plaats van te genezen, vindt er tegelijkertijd actieve ontsteking, weefselvernietiging en pogingen tot herstel (fibrose) plaats. Dit kan leiden tot aanzienlijke en blijvende schade aan organen.

Verschillende factoren beïnvloeden welke weg wordt ingeslagen. De aard en intensiteit van het letsel zijn cruciaal. Een kleine snee zal waarschijnlijk volledig oplossen, terwijl een diepe, grote wond een litteken achterlaat. De locatie en het type weefsel spelen ook een rol; huidcellen regenereren gemakkelijk, maar zenuwcellen in de hersenen doen dat nauwelijks. Tot slot kunnen de algehele gezondheid en de voedingstoestand van een persoon het herstelproces aanzienlijk beïnvloeden.

Acute ontsteking is een dynamisch proces met meerdere mogelijke eindes, elk met zijn eigen mechanisme en gevolgen voor het weefsel.