હડપ્પીય સંસ્કૃતિના ધાર્મિક જીવનની સૌથી રસપ્રદ શોધ મોહેં-જો-દડોમાંથી મળેલી એક પથ્થરની મોહર છે. આ મોહર 'પશુપતિ મોહર' તરીકે પ્રખ્યાત છે અને તે આપણને હડપ્પીય લોકોના દેવતાઓની કલ્પના વિશે ઊંડી સમજ આપે છે.

આ મોહરમાં એક દેવતાને યોગ મુદ્રામાં બેઠેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમના ત્રણ મુખ છે અને માથા પર શિંગડાવાળો મુગટ છે. તેમની આસપાસ ચાર પ્રાણીઓ છે: હાથી, વાઘ, ગેંડો અને ભેંસ. તેમના આસનની નીચે બે હરણ બેઠેલા છે. આ મુદ્રા અને આસપાસના પશુઓના કારણે પુરાતત્વવિદો આ દેવતાને હિન્દુ ધર્મના ભગવાન શિવના આદિ સ્વરૂપ, 'પશુપતિ' એટલે કે પશુઓના સ્વામી તરીકે ઓળખાવે છે.

આ મોહર સૂચવે છે કે યોગ અને ધ્યાન જેવી પ્રથાઓ હજારો વર્ષોથી ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રચલિત છે. શિવને યોગી અને પશુઓના રક્ષક તરીકે પૂજવાની પરંપરાનો આ સૌથી પ્રાચીન પુરાવો હોઈ શકે છે.

પશુપતિની સાથે સાથે હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં દેવી ઉપાસનાનું પણ ખૂબ મહત્વ હતું. ખોદકામ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં માટીની બનેલી સ્ત્રી-મૂર્તિઓ મળી આવી છે. આ મૂર્તિઓને 'માતૃદેવી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મૂર્તિઓ સામાન્ય રીતે ભારે ઘરેણાં અને જટિલ શિરસ્ત્રાણ (માથાનો મુગટ) સાથે દર્શાવવામાં આવી છે.

આ મૂર્તિઓ ફળદ્રુપતા, પ્રજનન અને પ્રકૃતિની શક્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ખેતી પર આધારિત સમાજ માટે ધરતીની ફળદ્રુપતા જીવનનો આધાર હતી, અને માતૃદેવીની પૂજા આ જ આસ્થાનું પ્રતિબિંબ છે. આ પરંપરા આજે પણ ભારતમાં શક્તિ અને દેવી પૂજાના સ્વરૂપમાં જીવંત છે, જે હડપ્પીય સંસ્કૃતિના ધાર્મિક વારસાની સાતત્યતા દર્શાવે છે.

હડપ્પીય લોકોની ધાર્મિક માન્યતાઓ ફક્ત પશુપતિ અને માતૃદેવી સુધી સીમિત ન હતી. તેમની ટેરાકોટા કળા આ વાતનો પુરાવો છે. માટીમાંથી બનાવેલી આ કલાકૃતિઓમાં માત્ર દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ જ નહીં, પણ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, રમકડાં અને માનવ આકૃતિઓ પણ મળી આવી છે.

આ કલાકૃતિઓમાં બળદનું વિશેષ મહત્વ જોવા મળે છે, જે કદાચ શક્તિ અને ખેતી સાથે સંકળાયેલું હતું. આ ઉપરાંત, પક્ષીઓ અને અન્ય પ્રાણીઓની મૂર્તિઓ સૂચવે છે કે તેઓ પ્રકૃતિના દરેક તત્વને આદર અને ધાર્મિક દૃષ્ટિથી જોતા હતા. તેમની કળા ધર્મ અને જીવનને એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે વણી લે છે.

પશુપતિ મોહર અને માતૃદેવીની મૂર્તિઓ દ્વારા, આપણને હડપ્પીય સંસ્કૃતિના વિકસિત ધાર્મિક જીવનની ઝલક મળે છે, જે પ્રકૃતિ અને સર્જનની શક્તિઓને કેન્દ્રમાં રાખે છે.