Հայոց պատմության մեջ Արշակունիների դինաստիան իշխել է մ.թ. 66 թվականից մինչև 428 թվականը՝ ձևավորելով մի դարաշրջան, որը հարուստ էր քաղաքական դրամաներով, մշակութային վերելքով և, ի վերջո, քրիստոնեության ընդունմամբ։ Սակայն այս դինաստիայի հաստատումը միանգամից տեղի չունեցավ։ Այն երկարատև և բարդ գործընթաց էր, որը հաջորդեց Արտաշեսյանների թագավորության անկմանը։

Արտաշեսյանների անկումից հետո՝ մ.թ. 1-ին դարի սկզբին, Հայաստանը թևակոխեց քաղաքական անկայունության մի շրջան։ Երկիրը վերածվեց Հռոմեական և Պարթևական կայսրությունների միջև պայքարի թատերաբեմի։ Այս երկու հզոր տերությունները մշտապես փորձում էին հայկական գահին բազմեցնել իրենց դրածոներին՝ երկիրը դարձնելով իրենց ազդեցության ոլորտ։ Այս ժամանակաշրջանը բնութագրվում էր հաճախակի գահակալական կռիվներով և օտարերկրյա միջամտություններով։

Հասկանալու համար Արշակունիների վերելքը՝ պետք է դիտարկել տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը։ Հայաստանը գտնվում էր երկու գերտերությունների՝ արևմուտքից Հռոմի և արևելքից Պարթևստանի միջև։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ձգտում էր վերահսկել Հայկական լեռնաշխարհը՝ իր ռազմավարական դիրքի պատճառով։ Հայաստանը, ըստ էության, բուֆերային գոտի էր, և նրա վերահսկողությունը թույլ էր տալիս կանխել հակառակորդի հանկարծակի հարձակումները։

Այս պայքարում իր դերն ուներ նաև հարավային հարևանը՝ Ատրպատականի թագավորությունը։ Լինելով Պարթևստանի դաշնակիցը՝ Ատրպատականը հաճախ էր միջամտում հայկական գործերին՝ աջակցելով պարթևամետ թեկնածուներին։ Սա էլ ավելի էր բարդացնում իրավիճակը՝ հանգեցնելով մշտական պատերազմների և անկայունության։ Հայ ավագանին բաժանված էր երկու խմբի՝ հռոմեամետ և պարթևամետ, ինչը թուլացնում էր երկիրը ներսից։

Տասնամյակների անկայուն պայքարից հետո Հռոմն ու Պարթևստանը հանգեցին փոխզիջման, որը հայտնի դարձավ որպես Հռանդեայի պայմանագիր (մ.թ. 63 թ.)։ Այս պայմանագրով որոշվեց, որ Հայաստանի թագավոր կլինի պարթև Արշակունիների տոհմից, սակայն նա իր թագը պետք է ստանար Հռոմի կայսրից։ Այսպիսով, Հայաստանը ձևականորեն մնում էր Հռոմի ազդեցության գոտում, բայց փաստացիորեն կառավարվում էր պարթևական արքայատոհմի կողմից։

Հայոց գահին բազմեց Տրդատ Ա-ն՝ Պարթևստանի թագավոր Վաղարշ Ա-ի եղբայրը։ Նա մեկնեց Հռոմ, որտեղ Ներոն կայսրից ստացավ իր թագը՝ հիմք դնելով Հայոց Արշակունիների դինաստիային։ Սա բարդ փոխզիջում էր, որը ժամանակավորապես խաղաղություն բերեց տարածաշրջանին։ Վաղ շրջանի Արշակունի թագավորները, ինչպիսիք էին Տրդատ Ա-ն, Սանատրուկը և Վաղարշ Ա-ն, իրենց ջանքերն ուղղեցին երկրի վերականգնմանը, տնտեսության զարգացմանը և պետականության ամրապնդմանը՝ հիմք ստեղծելով ապագա հզորացման համար։

Այսպիսով, Արշակունիների հաստատումը Հայաստանում պայմանավորված էր ոչ միայն ներքին գործոններով, այլև տարածաշրջանային գերտերությունների բարդ փոխհարաբերություններով։ Այժմ ստուգենք ձեր գիտելիքները։

Արշակունիների դարաշրջանի սկիզբը նշանավորեց Հայաստանի համար մի նոր փուլ, որտեղ դիվանագիտությունն ու ռազմական ուժը դարձան գոյատևման գլխավոր գրավականները։