Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունը պարզապես գրականություն չէ, այլ մի ամբողջ աշխարհայացքի արտացոլում։ Նրա մտքի հիմքում ընկած է իր հայրենի Դսեղի հողի, ժողովրդի և բնության հետ խորը, անխզելի կապը։ Թումանյանի համար մարդը բնության մի մասնիկն էր, և նրա ճակատագիրը սերտորեն միահյուսված էր շրջակա աշխարհի ռիթմերին։ Նա չէր դիտարկում մարդուն որպես առանձին, մեկուսացված էակ, այլ տեսնում էր նրան որպես ավելի մեծ, տիեզերական պատկերի մաս։

Այս ամենը նրա ստեղծագործությանը հաղորդում է փիլիսոփայական խորություն։ Նույնիսկ ամենահասարակ թվացող քառյակում կամ հեքիաթում թաքնված է կյանքի, մահվան, սիրո և պարտքի մասին խորհրդածություն։ Նա հավատում էր, որ յուրաքանչյուր մարդու հոգին մի փոքրիկ տիեզերք է՝ լի հակասություններով, ձգտումներով և ներքին պայքարով։ Այս գաղափարը նրա գրականության առանցքն է՝ կապելով անհատի ներաշխարհը ժողովրդական ոգու հետ։

Թումանյանի աշխարհայացքի ամենահետաքրքիր կողմերից մեկը ազգայինի և համամարդկայինի ներդաշնակ միաձուլումն է։ Նա իր ժողովրդի մտավորականն էր, խորապես մտահոգված հայության ճակատագրով, սակայն նրա հայացքը երբեք չէր սահմանափակվում ազգային նեղ շրջանակներով։

Նա դիմում էր հայկական բանահյուսությանը, լեգենդներին ու պատմությանը ոչ թե պարզապես դրանք պահպանելու, այլ դրանց միջոցով համամարդկային ճշմարտություններ բացահայտելու համար։ «Սասունցի Դավիթ» էպոսի մշակման մեջ նա տեսնում էր ոչ միայն հայ ժողովրդի ազատատենչ ոգին, այլև բարու և չարի, ճնշողի և ճնշվածի համընդհանուր պայքարը։ Նրա հերոսները, լինելով հայ, միևնույն ժամանակ կրում են համամարդկային արժեքներ՝ արդարություն, սեր, խիզախություն և կարեկցանք։

Թումանյանը կարծում էր, որ ազգի ուժը ոչ թե մյուսներից մեկուսանալու, այլ մարդկության մեծ ընտանիքի հետ երկխոսելու և սեփական մշակութային գանձերով այն հարստացնելու մեջ է։

Թումանյանի ստեղծագործությունները բարոյական դասերի մի անսպառ աղբյուր են։ Նա չի տալիս պատրաստի պատասխաններ կամ չոր բարոյախոսություններ, այլ իր հերոսներին դնում է բարդ ընտրության առաջ՝ թույլ տալով ընթերցողին ինքնուրույն հանգել եզրակացությունների։

Նրա բալլադներում և պոեմներում հաճախ բախվում են անհատի ցանկությունները և հասարակական նորմերը, սերը և պարտքը, ներումը և վրեժխնդրությունը։ «Անուշ» պոեմում սիրահարների ողբերգությունը ոչ միայն անձնական դրամա է, այլև հնացած սովորույթների և մարդկային անհանդուրժողականության քննադատություն։ Թումանյանը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են «պատվի» մասին կեղծ պատկերացումները կործանել մարդկային կյանքեր։

Նրա համար բարոյականության հիմքը կարեկցանքն էր և մարդու ներքին արժանապատվության հանդեպ հարգանքը։

Այս սկզբունքը հատկապես վառ է դրսևորվում նրա հասարակական-քաղաքական հայացքներում։ 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայ մտավորականության շրջանում, երբ հաճախ գերակշռում էին ծայրահեղ ազգայնական կամ սոցիալիստական գաղափարները, Թումանյանը պահպանում էր իր սթափ և մարդասիրական դիրքորոշումը։ Նա հավատում էր կրթության, լուսավորության և ժողովուրդների խաղաղ համակեցության ուժին։

Նա քննադատում էր բռնությունը՝ անկախ նրանից, թե ում կողմից էր այն գործադրվում։ Նրա համար մարդկային կյանքը բարձրագույն արժեք էր, և նա չէր ընդունում որևէ գաղափարախոսություն, որը կարդարացներ անմեղ մարդկանց տառապանքը։

Թումանյանի աշխարհայացքը բարդ և բազմաշերտ է, սակայն նրա հիմքում մարդու և մարդկայնության հանդեպ անսահման սերն ու հավատն է։ Նա իր ժողովրդի մեջ տեսնում էր մարդկության լավագույն գծերը և իր ստեղծագործությամբ ձգտում էր դրանք բացահայտել աշխարհին։