आपण का वागतो, जसे वागतो? या प्रश्नाचे उत्तर आपल्या मेंदूच्या गुंतागुंतीच्या रचनेत दडलेले आहे. न्युरोसायकोलॉजी हे शास्त्र आपल्याला वर्तनाच्या जैविक मुळांपर्यंत घेऊन जाते. हे स्पष्ट करते की आपल्या भावना, विचार आणि कृती या केवळ आपल्या इच्छेवर अवलंबून नसतात, तर त्यामागे मेंदूतील रासायनिक प्रक्रिया आणि शारीरिक रचना यांचा मोठा हात असतो. याचा अर्थ असा नाही की आपण आपल्या जीवशास्त्राचे गुलाम आहोत, पण ते आपल्या वर्तनाचा पाया नक्कीच आहेत.

या विभागात, आपण मेंदूचे काही महत्त्वाचे भाग, शरीरातील रासायनिक संदेशवाहक (संप्रेरके) आणि अनुवांशिकता व पर्यावरण यांच्यातील गुंतागुंतीचा संबंध कसा आपल्या वर्तनाला आकार देतो हे पाहणार आहोत.

मानवी मेंदू हा एक अत्यंत गुंतागुंतीचा अवयव आहे. आपल्या प्रत्येक कृती आणि भावनेचे नियंत्रण येथूनच होते. यात दोन भाग अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात: लिंबिक सिस्टम आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स.

लिंबिक सिस्टमला 'भावनिक मेंदू' असेही म्हटले जाते. भीती, आनंद, राग यांसारख्या मूलभूत भावना येथेच तयार होतात. जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अनेक नैसर्गिक प्रेरणा, जसे की भूक आणि तहान, यांचेही नियंत्रण येथूनच होते. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, ही आपल्या मेंदूची एक आदिम आणि शक्तिशाली प्रणाली आहे.

दुसरीकडे, प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स हा मेंदूचा सर्वात विकसित भाग आहे, जो कपाळाच्या मागे असतो. याला 'विचार करणारा मेंदू' किंवा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा 'मुख्य कार्यकारी अधिकारी' (CEO) म्हटले जाते. नियोजन करणे, निर्णय घेणे, सामाजिक वर्तन नियंत्रित करणे आणि भविष्याचा विचार करणे ही सर्व कामे येथे होतात. लिंबिक सिस्टममधून येणाऱ्या भावनिक आवेगांवर नियंत्रण ठेवण्याचे महत्त्वाचे कामही हा भाग करतो.

या दोन्हींमधील संतुलन आपल्या वर्तनासाठी महत्त्वाचे आहे. जेव्हा लिंबिक सिस्टम जास्त प्रभावी होते, तेव्हा आपण भावनेच्या भरात निर्णय घेतो. याउलट, जेव्हा प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्सचे नियंत्रण असते, तेव्हा आपण विचारपूर्वक वागतो.

संप्रेरके (Hormones) ही आपल्या शरीरातील रासायनिक संदेशवाहक आहेत. ती रक्ताद्वारे प्रवास करतात आणि आपल्या भावना, ऊर्जा पातळी आणि वर्तनावर परिणाम करतात. ही संप्रेरके आपल्या शरीरातील अंतःस्रावी ग्रंथींमध्ये (endocrine glands) तयार होतात.

त्याचप्रमाणे, 'सेरोटोनिन' हे संप्रेरक आपल्या मनःस्थितीला (mood) स्थिर ठेवण्यास मदत करते. त्याची पातळी कमी झाल्यास नैराश्य किंवा चिंता जाणवू शकते. 'डोपामाइन' हे संप्रेरक आपल्याला आनंद आणि बक्षिसाची भावना देते, ज्यामुळे आपल्याला एखादी गोष्ट पुन्हा करण्याची प्रेरणा मिळते.

'नेचर विरुद्ध नर्चर' (Nature vs. Nurture) हा वाद जुना आहे. आपले वर्तन अनुवांशिकतेमुळे ठरते की आपल्या सभोवतालच्या परिस्थितीमुळे? आधुनिक विज्ञान सांगते की हा 'विरुद्ध'चा प्रश्न नाही, तर 'आणि'चा आहे. आपले वर्तन या दोन्हींच्या परस्परसंवादातून घडते.

आपले जनुकीय आराखडा (genetic blueprint) आपल्याला काही विशिष्ट वर्तनांची शक्यता किंवा प्रवृत्ती देतो. पण हा आराखडा दगडात कोरलेली रेष नाही. आपले बालपण, शिक्षण, सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती आणि अनुभव हे सर्व घटक ठरवतात की ती जनुकीय प्रवृत्ती कशी आणि किती प्रमाणात व्यक्त होईल. या संकल्पनेला एपिजेनेटिक्स म्हणतात, जिथे पर्यावरण आपल्या जनुकांच्या कार्यावर प्रभाव टाकते.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, जनुके आपल्याला शक्यतांची एक श्रेणी देतात, पण आपण त्या श्रेणीत कुठे असू हे आपले पर्यावरण ठरवते. मानवी वर्तन हे जीवशास्त्र आणि सामाजिक अनुभव यांच्यातील एक सुंदर आणि गुंतागुंतीचे नृत्य आहे.

चला, काही प्रश्नांच्या मदतीने आपण काय शिकलो ते पाहूया.

आपण पाहिले की आपले वर्तन हे मेंदू, संप्रेरके, अनुवांशिकता आणि पर्यावरण यांच्यातील गुंतागुंतीच्या परस्परसंवादाचा परिणाम आहे. यापैकी कोणताही एक घटक एकट्याने आपले वर्तन ठरवू शकत नाही.