ئاددىي جۈملىلەر ئالاقىنىڭ ئاساسى، ئەمما پىكىرلىرىمىزنى تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە رەڭدار ئىپادىلەش ئۈچۈن، بىز ئۇلارنى بىر-بىرىگە ئۇلىشىمىز كېرەك. تۇتاشتۇرغۇچى سۆزلەر دەل مۇشۇ رولنى ئوينايدۇ. ئۇلار ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق ئاددىي جۈملىنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى لوگىكىلىق مۇناسىۋەتنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.

ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۇتاشتۇرغۇچىلار «ۋە»، «لېكىن»، «ياكى» قاتارلىقلار. «ۋە» ئوخشاش ياكى قوشۇمچە ئۇچۇرلارنى باغلايدۇ. «لېكىن» قارشى ياكى ئوخشىمىغان ئىدىيەلەرنى تۇتاشتۇرىدۇ. «ياكى» بولسا تاللاش مۇمكىنچىلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ سۆزلەرنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، ئاددىي جۈملىلەردىن قوشما جۈملە ھاسىل قىلىپ، سۆزلىگەن ياكى يازغانلىرىمىزغا چوڭقۇر مەنىلەرنى سىڭدۈرەلەيمىز. بۇ خۇددى كىچىك خىشلاردىن پايدىلىنىپ چوڭ ۋە مۇستەھكەم بىر بىنا قۇرغانغا ئوخشايدۇ.

ئۇيغۇر تىلىدا شەرتلىك قوشما جۈملىلەر بىر ئىش-ھەرىكەتنىڭ يۈز بېرىشىنىڭ يەنە بىر ئىش-ھەرىكەتكە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئاچقۇچى پېئىلغا قوشۇلىدىغان «-سا» ياكى «-سە» قوشۇمچىسىدۇر. بۇ قوشۇمچە «ئەگەر» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.

بۇ قۇرۇلمىدا، ئالدىنقى جۈملە (شەرت جۈملە) بىر شەرتنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، كېيىنكى جۈملە (ئاساسىي جۈملە) بولسا شۇ شەرت ئورۇندالغاندا كېلىپ چىقىدىغان نەتىجىنى بايان قىلىدۇ.

بەزىدە «ئەگەر» سۆزىنى ئىشلەتمەي، پەقەت «-سا» قوشۇمچىسى ئارقىلىقلا شەرت مەنىسىنى ئىپادىلەشكە بولىدۇ. بۇ تىلنى تېخىمۇ ئىخچام ۋە راۋان قىلىدۇ.

• يامغۇر ياغسا، زىرائەتلەر ياخشى ئۆسىدۇ.
• كىتابنى كۆپرەك ئوقۇساڭ، بىلىمىڭ ئاشىدۇ.

بۇ قۇرۇلما كۈندىلىك تۇرمۇشتىن تارتىپ ئەدەبىي ئەسەرلەرگىچە كەڭ قوللىنىلىدۇ ھەمدە لوگىكىلىق تەپەككۇرنى ئىپادىلەشتىكى مۇھىم ۋاسىتىلەرنىڭ بىرى.

ھەرىكەتلىرىمىز ۋە ئەتراپىمىزدىكى ھادىسىلەرنىڭ سەۋەبى ۋە نەتىجىسىنى چۈشەندۈرۈش ئالاقىدە ئىنتايىن مۇھىم. ئۇيغۇر تىلىدا بۇ خىل مۇناسىۋەتنى ئىپادىلەيدىغان بىر قانچە ئۈنۈملۈك قۇرۇلما بار.

«چۈنكى» بىرەر ئىشنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ئادەتتە، ئالدى بىلەن نەتىجە ئېيتىلىپ، ئاندىن «چۈنكى» ئارقىلىق سەۋەبى ئىزاھلىنىدۇ.

• مەن دەرىسكە كېچىكىپ قالدىم، چۈنكى ئاپتوبۇسقا ئۈلگۈرەلمىدىم.

«شۇڭا» ياكى «شۇ سەۋەبتىن» بولسا بىر سەۋەبتىن كېلىپ چىققان نەتىجىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ يەردە ئالدى بىلەن سەۋەب تىلغا ئېلىنىدۇ.

• ھاۋا بەك سوغۇق ئىدى، شۇڭا مەن قېلىن كىيىملىرىمنى كىيدىم.

يەنە بىر كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئۇسۇل بولسا، پېئىلغا «-غاچقا» ياكى «-گەچكە» قوشۇمچىسىنى قوشۇش. بۇ قوشۇمچىلارمۇ سەۋەبنى بىلدۈرىدۇ ھەمدە جۈملىنى تېخىمۇ راۋان ۋە ئىخچام قىلىدۇ.

• ئۇ كېسەل بولۇپ قالغاچقا، يىغىنغا قاتنىشالمىدى.

بۇ يەردە «كېسەل بولۇپ قېلىش» سەۋەب، «يىغىنغا قاتنىشالماسلىق» بولسا نەتىجە. بۇ قۇرۇلمىلارنى توغرا ئىشلىتىش ئارقىلىق، پىكىرلىرىمىزنى تېخىمۇ ئېنىق ۋە قايىل قىلارلىق ئىپادىلىيەلەيمىز.

ئۇيغۇر تىلى جۈملە قۇرۇلمىسى جەھەتتە بىر قەدەر جانلىق. گەرچە ئاساسىي تەرتىپ «ئىگە-تولدۇرغۇچى-خەۋەر» بولسىمۇ، ئەمما مەلۇم بىر قىسىمنى تەكىتلەش ياكى جۈملىگە ئالاھىدە مەنىۋى رەڭ بېرىش ئۈچۈن بۇ تەرتىپنى ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ.

مەسىلەن:

• ئۆلچەملىك تەرتىپ: مەن بۇ كىتابنى تۈنۈگۈن ئوقۇدۇم.

ئەگەر «كىتاب»نى تەكىتلىمەكچى بولساق، ئۇنى جۈملىنىڭ بېشىغا ئېلىپ كېلىمىز:

• بۇ كىتابنى مەن تۈنۈگۈن ئوقۇدۇم.

ئەگەر «ۋاقىت»نى تەكىتلىمەكچى بولساق:

• تۈنۈگۈن مەن بۇ كىتابنى ئوقۇدۇم.

بۇ ئۆزگىرىشلەر جۈملىنىڭ ئاساسىي مەنىسىنى ئۆزگەرتمەيدۇ، ئەمما ئۇچۇرنىڭ قايسى قىسمىنىڭ تېخىمۇ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. نۇتۇقتا بۇ تەكىتلەش ئاھاڭ ئارقىلىق ئىپادىلەنسە، يېزىقتا سۆز تەرتىپى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مۇرەككەپ جۈملىلەردە، بۇ خىل جانلىقلىق ئاپتورغا پىكىرلىرىنى تېخىمۇ ئەركىن ۋە بەدىئىي ئۇسۇلدا ئىپادىلەش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.

مۇرەككەپ جۈملىلەرنى ئىگىلەش تىل ئىقتىدارىڭىزنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرىدۇ. تۇتاشتۇرغۇچى سۆزلەر، شەرتلىك قۇرۇلمىلار ۋە سۆز تەرتىپىنىڭ جانلىقلىقىدىن پايدىلىنىپ، پىكىرلىرىڭىزنى تېخىمۇ مول ۋە چوڭقۇر ئىپادىلەشكە تىرىشىڭ.