ભારતીય સ્થાપત્યની ભવ્ય ગાથાની શરૂઆત સિંધુ ખીણની સભ્યતાના નગર આયોજનથી થાય છે. આ કોઈ સામાન્ય વસાહતો નહોતી, પરંતુ ઇજનેરી કૌશલ્ય અને દીર્ઘદ્રષ્ટિથી બનેલાં આયોજનબદ્ધ શહેરો હતાં. આ સભ્યતાનાં મુખ્ય નગરોમાં હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડોનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમના સમય કરતાં ઘણાં આગળ હતાં.

નગર આયોજનની દૃષ્ટિએ મોહેં-જો-દડો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. અહીંના મકાનો પૂર અને ભેજથી બચવા માટે ઊંચા ઓટલા પર બાંધવામાં આવતા હતા. શ્રીમંતોના મકાનો બે માળના અને પાંચથી સાત ઓરડાવાળા હતા, જ્યારે સામાન્ય વર્ગના લોકોના મકાનો એક માળના અને બેથી ત્રણ ઓરડાવાળા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે મકાનોના દરવાજા મુખ્ય રસ્તા પર ખુલવાને બદલે અંદરની ગલીઓમાં ખુલતા હતા. દરેક ઘરમાં સ્નાનાગાર, શૌચાલય અને અનાજ ભરવા માટે કોઠાર જેવી વ્યવસ્થા હતી.

શહેરના રસ્તાઓ ખૂબ જ વ્યવસ્થિત હતા. મુખ્ય રાજમાર્ગો 9.75 મીટર જેટલા પહોળા હતા અને નાના-મોટા રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે મળતા હતા, જેનાથી સમગ્ર નગર ચોરસ અને લંબચોરસ વિભાગોમાં વહેંચાઈ જતું. આ પદ્ધતિને ગ્રીડ-સિસ્ટમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાત્રિ-પ્રકાશ માટે રસ્તા પર ખાડા હોવાનું પણ મનાય છે.

અહીંથી મળી આવેલ જાહેર સ્નાનાગાર એ એક અદ્ભુત રચના છે. આ સ્નાનકુંડની લંબાઈ 12 મીટર, પહોળાઈ 7 મીટર અને ઊંડાઈ 2.4 મીટર હતી. કુંડમાં ઉતરવા માટે બંને બાજુએ પગથિયાંની વ્યવસ્થા હતી. પાણીને શુદ્ધ કરી શકાય અને ગંદા પાણીનો નિકાલ થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા પણ હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે તેનો ઉપયોગ ધાર્મિક પ્રસંગોએ સામૂહિક સ્નાન માટે થતો હશે.

આ ડ્રેનેજ સિસ્ટમ ખૂબ જ વૈજ્ઞાનિક અને સુવ્યવસ્થિત હતી. દરેક મકાનનું ગંદુ પાણી નાની ગટર દ્વારા શહેરની મુખ્ય ગટરમાં જતું. આ ગટરો રસ્તાની નીચેથી પસાર થતી અને ચોક્કસ અંતરે સફાઈ માટે ઢાંકણાં કે જાાળીઓ મૂકવામાં આવતી હતી. આના પરથી કહી શકાય કે હડપ્પીય લોકો સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છતા પ્રત્યે ખૂબ જાગૃત હતા.

હડપ્પામાંથી મળેલા અવશેષો પણ ખૂબ મહત્વના છે. અહીં પશ્ચિમ તરફ શાસકો માટેનો કિલ્લો અને પૂર્વ તરફ સામાન્ય પ્રજાની વસાહત હતી. રાવી નદીના કિનારે 12 જેટલા વિશાળ અન્ન-ભંડારો (કોઠારો) મળી આવ્યા છે. આ દર્શાવે છે કે તેઓ અનાજનો સંગ્રહ કરવા અને તેનું વ્યવસ્થાપન કરવા માટે એક સંગઠિત પ્રણાલી ધરાવતા હતા.

ગુજરાતમાં આવેલું લોથલ તે સમયનું એક મહત્વપૂર્ણ બંદર અને ઔદ્યોગિક નગર હતું. અહીંની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ગોદી (Dockyard) છે. આ ગોદીમાં વાહનો લાંગરીને માલસામાન ચઢાવવા-ઉતારવામાં આવતો હતો. આ માત્ર વેપાર માટે જ નહીં, પરંતુ વાહનોના સમારકામ માટે પણ ઉપયોગી હતી. આ રચના સિંધુ ખીણની સભ્યતાની દરિયાઈ શક્તિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનો મજબૂત પુરાવો છે.

કચ્છના રણમાં આવેલું ધોળાવીરા તેના આદર્શ નગર આયોજન અને ખાસ કરીને જળ સંચય વ્યવસ્થા માટે પ્રખ્યાત છે. તે સમયે પાણીની અછતવાળા વિસ્તારમાં ટકી રહેવા માટે તેમણે અદ્ભુત પદ્ધતિઓ વિકસાવી હતી. વરસાદના પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે મોટા મોટા ટાંકા અને તળાવો બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પાણીને શુદ્ધ કરીને આખા વર્ષ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. આજના સમયમાં પણ જ્યારે આપણે પાણીની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે ધોળાવીરાનું જળ-વ્યવસ્થાપન એક પ્રેરણારૂપ ઉદાહરણ છે.

આમ, હડપ્પીય સભ્યતાનું નગર આયોજન સુવિકસિત, વ્યવસ્થિત અને તેમના સમય કરતાં ઘણું આગળ હતું. તેમના રસ્તાઓ, ગટર યોજના, જાહેર બાંધકામો અને જળ સંચયની પદ્ધતિઓ ભારતીય સ્થાપત્ય અને ઇજનેરીના ગૌરવશાળી ઇતિહાસનો પાયો છે.