ئۇيغۇر تىلىدا ئەركىن سۆزلىشىش
ئىجتىمائىي ئالاقە ۋە جەمەت
ئائىلە ئەزالىرى ۋە تۇغقانلار
ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدە ئائىلە ۋە تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. كىشىلەر تونۇشقاندا دائىم بىر-بىرىنىڭ ئائىلە ئەزالىرىدىن ھال سورايدۇ. شۇڭا، بۇ ئاتالغۇلارنى بىلىش كۈندىلىك ئالاقىدە ناھايىتى زۆرۈر.
| ئاتالغۇ (Term) | مەنىسى (Meaning) |
|---|---|
| ئاتا / دادا | Father |
| ئانا / ئاپا | Mother |
| ئاكا | Older Brother |
| ئۇكا | Younger Brother |
| ئاچا / ھەدە | Older Sister |
| سىڭىل | Younger Sister |
| بالا / پەرزەنت | Child |
بۇلار يادرولۇق ئائىلە ئەزالىرى. چوڭ ئائىلىگە كەلسەك، تۇغقانچىلىق ئاتالغۇلىرى تېخىمۇ كۆپ ۋە ئىنچىكە بولىدۇ. مەسىلەن، ئانىنىڭ ۋە دادىنىڭ تەرىپىدىكى تۇغقانلار ئوخشىمىغان نام بىلەن ئاتىلىدۇ. بۇ ئاتالغۇلار كىمنىڭ كىم بىلەن قانداق تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى بارلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دادا تەرەپ تۇغقانلار:
- چوڭ دادا (ئاتا): دادىنىڭ دادىسى (Grandfather)
- چوڭ ئانا (ئاپا): دادىنىڭ ئانىسى (Grandmother)
- ئەمچەك: دادىنىڭ ئاكىسى (Paternal Uncle - older)
- كاكا: دادىنىڭ ئىنىسى (Paternal Uncle - younger)
- ئامما: دادىنىڭ ھەدىسى ياكى سىڭلىسى (Paternal Aunt)
ئانا تەرەپ تۇغقانلار:
- چوڭ دادا (ئاتا): ئانىنىڭ دادىسى (Grandfather)
- چوڭ ئانا (ئاپا): ئانىنىڭ ئانىسى (Grandmother)
- : ئانىنىڭ ئاكىسى ياكى ئىنىسى (Maternal Uncle)
- خالا: ئانىنىڭ ھەدىسى ياكى سىڭلىسى (Maternal Aunt)
تونۇشتۇرۇش ۋە ئىگىلىك قوشۇمچىلىرى
ئائىلە ئەزالىرىنى باشقىلارغا تونۇشتۇرغاندا، بىز ئىگىلىك قوشۇمچىلىرىنى ئىشلىتىمىز. بۇ قوشۇمچىلار بىر نەرسىنىڭ ياكى بىر كىشىنىڭ كىمگە تەۋە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. مەسىلەن، «دادا» سۆزىگە «م» قوشۇمچىسىنى قوشساق، «دادام» بولىدۇ، بۇ «مېنىڭ دادام» دېگەن مەنىنى بېرىدۇ.
بۇ قۇرۇلما ئىنتايىن ئاددىي: ئىسىم + ئىگىلىك قوشۇمچىسى.
مەسىلەن:
- بۇ مېنىڭ ئاكام.
- ئۇ سىزنىڭ ئاچىڭىز.
- بۇ ئۇنىڭ سىڭلىسى.
| شەخس (Person) | ئىگىلىك ئالماشلىرى (Pronoun) | قوشۇمچىلار (Suffixes) | مىسال (Example) |
|---|---|---|---|
| 1-شەخس بىرلىك | مەن (I) | -م | ئانام (my mother) |
| 2-شەخس بىرلىك (ئاددىي) | سەن (you) | -ڭ | ئاكاڭ (your older brother) |
| 2-شەخس بىرلىك (ھۆرمەت) | سىز (you) | -ڭىز | دادىڭىز (your father) |
| 3-شەخس بىرلىك | ئۇ (he/she) | -ى / -سى | سىڭلىسى (his/her younger sister) |
| 1-شەخس كۆپلۈك | بىز (we) | -مىز | ئۇكىمىز (our younger brother) |
| 2-شەخس كۆپلۈك (ئاددىي) | سىلەر (you) | -ڭلار | ئاچاڭلار (your older sister) |
| 2-شەخس كۆپلۈك (ھۆرمەت) | سىزلەر (you) | -ڭىزلار | بالىڭىزلار (your children) |
| 3-شەخس كۆپلۈك | ئۇلار (they) | -ى / -سى | ئاپىسى (their mother) |
دىققەت قىلىدىغان بىر نۇقتا، سۆز سوزۇق تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشسا، قوشۇمچىلاردا ئازراق ئۆزگىرىش بولىدۇ. مەسىلەن، «ئانا» سۆزى «ئا» بىلەن ئاياغلاشقانلىقى ئۈچۈن، 3-شەخستىكى قوشۇمچىسى «-سى» بولىدۇ (ئانىسى). «ئۇكا» سۆزى «ئۇكىسى» بولىدۇ. ئەگەر سۆز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشسا، قوشۇمچە «-ى» بولىدۇ (ئاكىسى).
ھۆرمەت ۋە مۇلايىملىق
ئۇيغۇر تىلىدا ئالاقە قىلغاندا، سۆزلىشىۋاتقان ئادەمنىڭ يېشى ۋە ئورنىغا ئاساسەن ھۆرمەت سۆزلىرىنى ئىشلىتىش ناھايىتى مۇھىم. بۇ سىزنىڭ ئەدەپ-ئەخلاقىڭىزنى ۋە باشقىلارغا بولغان ھۆرمىتىڭىزنى ئىپادىلەيدۇ. 2-شەخس ئالماشلىرى بۇ جەھەتتە ئالاھىدە رول ئوينايدۇ.
- سەن: يېقىن دوستلار، ئۆزىڭىزدىن كىچىكلەر ياكى ئائىلە ئەزالىرى ئارىسىدا ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئىنتايىن يېقىن ۋە ئاددىي شەكىل.
- سىز: ئۆزىڭىزدىن يېشى چوڭلار، ناتونۇش كىشىلەر ياكى ھۆرمەت قىلىدىغان كىشىلەر بىلەن سۆزلەشكەندە ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئۆلچەملىك ھۆرمەت شەكلى.
- : بۇ «سىز» گە قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى ھۆرمەتنى بىلدۈرىدۇ. ئاقساقاللار، ئۇستازلار ۋە ئالاھىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر كىشىلەرگە قارىتا ئىشلىتىلىدۇ.
مەسىلەن:
- سەن نەگە بارىسەن؟ (دوستىڭىزدىن سورىغاندا)
- سىز قەيەرگە بارىسىز؟ (ئوقۇتقۇچىڭىزدىن سورىغاندا)
- سىلى نەگە بارىسىلا؟ (بىر ياشانغان كىشىدىن سورىغاندا)
ئۇنتۇماڭ: قارشى تەرەپكە ھۆرمەت يۈزىسىدىن «سىز» ياكى «سىلى» دەپ مۇئامىلە قىلغاندا، جۈملىدىكى باشقا سۆزلەرگىمۇ شۇنىڭغا ماس ھالدا ھۆرمەت قوشۇمچىلىرىنى (-ڭىز، -ىسىلا) قوشۇشنى ئۇنتۇپ قالماڭ.
ھۆرمەت ئىپادىلەش پەقەت ئالماشلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. تۇغقانچىلىق ئاتالغۇلىرىنىڭ ئۆزىمۇ بەزىدە ھۆرمەت ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن، ناتونۇش بىر ياشانغان ئەر كىشىنى «ئاكا» ياكى «تاغا» دەپ چاقىرىش، ياشانغان ئايالنى «ئاچا» ياكى «ھەدە» دەپ چاقىرىش ئومۇملاشقان بىر ئادەت. بۇ، جەمئىيەتتىكى ھەر بىر ئەزانى بىر چوڭ ئائىلىنىڭ بىر قىسمى دەپ قاراشتىن كېلىپ چىققان.
ئەمدى بىر قانچە سوئالغا جاۋاب بېرىپ، بۈگۈنكى ئۆگەنگەنلىرىمىزنى مۇستەھكەملەپ باقايلى.
دادىڭىزنىڭ ئىنىسىنى نېمە دەپ چاقىرىسىز؟
ئانىڭىزنىڭ ھەدىسى ياكى سىڭلىسىنى نېمە دەپ ئاتايسىز؟
ئائىلە ۋە تۇغقانچىلىق ئاتالغۇلىرىنى، شۇنداقلا ھۆرمەت شەكىللىرىنى توغرا ئىشلىتىش ئۇيغۇر تىلىدا راۋان ئالاقە قىلىشنىڭ مۇھىم ئاساسى. بۇ ئاتالغۇلارنى كۈندىلىك تۇرمۇشىڭىزدا ئىشلىتىپ مەشىق قىلسىڭىز، تېخىمۇ تېز ئۆگىنىۋالىسىز.