भवन्तः विसर्गस्य सकार-शकार-षकारेषु परिवर्तनं, तथा च उत्वं (ओकारः) पूर्वमेव जानन्ति। किन्तु, यदा विसर्गः रेफे (र्) परिवर्तते, तदा केचन विशिष्टाः नियमाः प्रयुज्यन्ते। एतेषां नियमानां ज्ञानं श्लोकार्थ-बोधाय अत्यावश्यकम् अस्ति।

मुख्यः नियमः अस्ति 'रोरि'। अस्य सूत्रस्य अर्थः अस्ति - यदि रेफात् (र्) परं रेफः (र्) आगच्छति, तर्हि पूर्वस्य रेफस्य लोपः भवति। उदाहरणार्थम्, 'पुनर् रमते' इत्यत्र द्वौ रेफौ स्तः। अतः पूर्वस्य 'र्' इत्यस्य लोपः भवति।

किन्तु कथा अत्र न समाप्यते। यदा 'रोरि' सूत्रेण रेफस्य लोपः भवति, तदा पाणिनिः रचितः अपरः नियमः सक्रियः भवति - 'ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः'। अस्य अर्थः अस्ति - यत्र ढकारस्य वा रेफस्य वा लोपः भवति, तत्र तस्मात् पूर्ववर्ती अण्-प्रत्याहारस्य वर्णः (अ, इ, उ) दीर्घः भवति। अतः, 'पुन रमते' इति रूपं 'पुना रमते' इति परिवर्तते।

एवमेव अन्यत् उदाहरणं पश्यन्तु - 'शम्भुर् राजते'।

हल-सन्धौ भवन्तः श्चुत्व-ष्टुत्वादि-नियमान् जानन्ति। अधुना वयं परसवर्णसन्धिं पठिष्यामः, विशेषतः 'अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः' इति सूत्रम्। अनेन सूत्रेण पदान्त-मकारस्य (यः अनुस्वाररूपेण $ं$ लिख्यते) परवर्तिनः व्यञ्जनस्य वर्गीय-पञ्चमवर्णे परिवर्तनं भवति।

सरलतया, यदि अनुस्वारात् ($ं$) परं कश्चन वर्गीयव्यञ्जनः (यथा - क, च, ट, त, प वर्गाणां कोऽपि वर्णः) आगच्छति, तर्हि अनुस्वारः तस्य वर्गस्य अनुनासिके (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) परिवर्तते। अयं नियमः संस्कृतलेखने शुद्धतायै महत्त्वपूर्णः अस्ति। उदाहरणार्थं, 'अं + कितः' इत्यत्र 'क' इति कवर्गस्य वर्णः अस्ति, अतः अनुस्वारः कवर्गस्य पञ्चमवर्णे 'ङ्' इति परिवर्तते, येन 'अङ्कितः' इति रूपं सिद्ध्यति।

काव्येषु श्लोकेषु च अर्थस्य स्पष्टतायै, छन्दसः रक्षणाय च सन्धिः अनिवार्यः भवति। अधः दत्तस्य श्लोकांशस्य पदानि पृथक् सन्ति। एतानि योजयित्वा सन्धि-युक्तं रूपं निर्मातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।

मूलपदानि: नमः अस्तु अनन्ताय सहस्रमूर्तये

अत्र त्रीणि सन्धिकार्याणि सन्ति: १. नमः + अस्तु: अत्र विसर्गस्य परं स्वरः अस्ति, अतः विसर्गः 'र्' भवति (ससजुषो रुः)। ततः 'र्' इत्यस्य 'उ' भवति (अतो रोरप्लुतादप्लुते), ततः 'अ+उ' मिलित्वा 'ओ' गुणसन्धिः भवति (आद्गुणः)। ततः 'ओ' इत्यस्मात् परस्य 'अ'कारस्य पूर्वरूपं (ऽ) भवति (एङः पदान्तादति)। अन्ते 'नमोऽस्तु' इति रूपम्।

२. अस्तु + अनन्ताय: अत्र 'उ + अ' इत्यनयोः स्थाने यण्-सन्धिना 'व'कारः भवति। अतः 'अस्त्वनन्ताय' इति रूपं सिद्ध्यति।

३. अनन्ताय + सहस्रमूर्तये: अत्र सन्धि-योग्य-वर्णौ न स्तः, अतः संयोगः एव भवति।

एषः अभ्यासः दर्शयति यत् कथं विभिन्न-सन्धि-नियमानां सम्यक् ज्ञानेन एव वयं संस्कृत-पद्यानां शुद्धम् उच्चारणं पठनं च कर्तुं शक्नुमः।

अधुना भवन्तः विसर्ग-हल-सन्ध्योः केचन विशिष्टान् प्रयोगान् ज्ञातवन्तः। एतेषां नियमानाम् अभ्यासेन भवतां संस्कृत-भाषा-पटुता निश्चयेन वर्धिष्यते।