Մենք հաճախ մեր հույզերը պիտակավորում ենք պարզ բառերով՝ «ուրախ», «տխուր», «զայրացած»։ Սակայն զգացմունքները պարզապես վերացական վիճակներ չեն։ Դրանք ֆիզիոլոգիական և կոգնիտիվ գործընթացների բարդ արդյունք են, որոնք ծագում են մեր ուղեղի խորքերում։

Յուրաքանչյուր հուզական արձագանք սկսվում է որպես նյարդային ազդանշան։ Երբ մենք ինչ-որ բան ենք ընկալում մեր զգայարաններով, տեղեկատվությունը միաժամանակ ուղարկվում է երկու հիմնական ուղղությամբ։ Առաջինը դեպի մեր ուղեղի գիտակցական, մտածող մասը՝ նախաճակատային կեղև։ Երկրորդ, ավելի արագ ուղին տանում է դեպի ամիգդալան՝ մեր հուզական «պահակը»։

Այս երկակի համակարգը բացատրում է, թե ինչու ենք երբեմն ֆիզիկապես արձագանքում նախքան իրավիճակը լիովին գիտակցելը։ Ամիգդալան գործարկում է «կռվիր կամ փախիր» արձագանքը՝ մարմինը հեղեղելով սթրեսի հորմոններով, մինչդեռ նախաճակատային կեղևը դեռ վերլուծում է՝ արդյոք սպառնալիքն իրական է։ Ինքնագիտակցումը սկսվում է այս երկու համակարգերի միջև փոխազդեցությունը հասկանալուց։ Խոսքը ոչ թե հույզերը ճնշելու, այլ դրանց ծագումը հասկանալու մասին է։

Էմոցիոնալ ձգանը (trigger) ցանկացած իրադարձություն, խոսք կամ հիշողություն է, որն առաջացնում է ակնթարթային և հաճախ սաստիկ հուզական արձագանք։ Այս արձագանքները հազվադեպ են պատահական։ Դրանք սովորաբար արմատավորված են մեր անցյալի փորձառություններում, համոզմունքներում և, ամենակարևորը, մեր անձնական արժեքներում։ Եթե արդարությունն ձեզ համար հիմնարար արժեք է, ապա անարդարության ցանկացած դրսևորում կարող է դառնալ հզոր ձգան։

Ինքնագիտակցման զարգացման կարևոր քայլերից է այս ձգանների քարտեզագրումը։ Ըստ Դենիել Գոուլմանի՝ մեր հույզերը հասկանալու կարողությունը Էմոցիոնալ ինտելեկտի հիմքն է։ Սկսեք նկատել, թե երբ եք զգում ուժեղ հուզական տեղաշարժ։ Ի՞նչ էր տեղի ունենում այդ պահին։ Ո՞վ էր ներկա։ Ի՞նչ մտքեր ծագեցին ձեր գլխում։

Այս գործընթացին կարող է օգնել ինքնադիտարկման օրագիր պահելը։ Ամեն օրվա վերջում գրի առեք մեկ-երկու իրավիճակ, որոնք հուզական արձագանք են առաջացրել։ Նկարագրեք իրավիճակը, ձեր զգացած հույզը, ֆիզիկական զգացողությունները և ձեր արձագանքը։ Ժամանակի ընթացքում դուք կսկսեք տեսնել օրինաչափություններ, որոնք կբացահայտեն ձեր խորքային արժեքներն ու վախերը։

Ամեն օր մենք հարյուրավոր որոշումներ ենք կայացնում՝ փոքրից մինչև կյանքը փոխող։ Մեր հուզական վիճակն անխուսափելիորեն ազդում է այդ որոշումների որակի վրա։ Երբ մենք գործում ենք չգիտակցված հուզական վիճակից ելնելով, մեծանում է իմպուլսիվ կամ իռացիոնալ ընտրություն կատարելու հավանականությունը։

Օրինակ, անհանգստության զգացումը կարող է մեզ ստիպել խուսափել ռիսկերից, նույնիսկ եթե դրանք կարող են հանգեցնել մեծ պարգևների։ Մյուս կողմից, չափից դուրս ոգևորությունը կարող է ստիպել անտեսել պոտենցիալ վտանգները։

Ինքնագիտակցումը թույլ է տալիս դադար վերցնել արտաքին խթանի և մեր արձագանքի միջև։ Այդ դադարի ընթացքում մենք կարող ենք հարց տալ ինքներս մեզ. «Ես այս որոշումը կայացնու՞մ եմ տրամաբանությունից ելնելով, թե՞ իմ ներկայիս հուզական վիճակն է թելադրում այն»։ Այս պարզ հարցը կարող է կանխել բազմաթիվ սխալներ՝ մեր գործողությունները համապատասխանեցնելով մեր երկարաժամկետ նպատակներին և արժեքներին, այլ ոչ թե անցողիկ զգացմունքներին։

«Կույր գոտիները» մեր անձի այն կողմերն են, որոնք մենք չենք տեսնում, բայց որոնք տեսանելի են ուրիշներին։ Դրանք կարող են լինել վարքագծային սովորություններ, շփման առանձնահատկություններ կամ կոգնիտիվ աղավաղումներ։ Այս գոտիները կարող են խոչընդոտել մեր անձնական և մասնագիտական աճին, քանի որ մենք տեղյակ չենք դրանց գոյության մասին։

Դրանք բացահայտելու ամենահզոր գործիքներից մեկը 360 աստիճանի հետադարձ կապն է։ Այս մոտեցումը ներառում է անկեղծ կարծիքների հավաքագրում տարբեր մարդկանցից՝ ղեկավարներից, գործընկերներից, ենթականերից և նույնիսկ ընտանիքի անդամներից։ Նպատակը ոչ թե քննադատություն ստանալն է, այլ մեր մասին ընկալումների ամբողջական պատկերը տեսնելը։

Հետադարձ կապ ստանալիս կարևոր է լինել բաց և պաշտպանողական դիրք չգրավել։ Հիշեք, որ մարդկանց ընկալումը նրանց իրականությունն է։ Նույնիսկ եթե համաձայն չեք կարծիքի հետ, այն արժեքավոր տեղեկություն է տալիս այն մասին, թե ինչպես է ձեր վարքը մեկնաբանվում ուրիշների կողմից։ Այս գիտելիքը զինում է ձեզ՝ գիտակցաբար փոփոխություններ կատարելու և ավելի արդյունավետ հարաբերություններ կառուցելու համար։

Ժամանակն է ստուգել ձեր գիտելիքները։

Ինքնագիտակցման խորացումը շարունակական գործընթաց է։ Ձգանները քարտեզագրելով, որոշումների վրա հույզերի ազդեցությունը հասկանալով և կույր գոտիները լուսավորելով՝ դուք կառուցում եք ոչ միայն էմոցիոնալ ինտելեկտ, այլև ավելի գիտակցված ու լիարժեք կյանք։