لۇغەت پەقەت سۆزلەرنىڭ تىزىملىكى ئەمەس، بەلكى بىر تىلنىڭ جانلىق خەرىتىسىدۇر. لۇغەت تۈزۈش ئىلمى، يەنى لۇغەتشۇناسلىق، ئىككى چوڭ تارماققا ئايرىلىدۇ: نەزەرىيەۋى لۇغەتچىلىك ۋە ئەمەلىي لۇغەتچىلىك. بۇ ئىككىسى بىر-بىرىگە زىچ باغلانغان بولۇپ، بىرى بولمىسا يەنە بىرى مەۋجۇت بولالمايدۇ.

ئەمەلىي لۇغەتچىلىك لۇغەت تۈزۈشنىڭ كونكرېت جەريانىنى، يەنى سۆزلۈك تاللاش، ئېنىقلىما يېزىش، مىساللارنى تۈزۈش ۋە تەھرىرلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خۇددى بىر بىناكارنىڭ خىش قويۇپ، تام قوپۇرۇپ، ئەمەلىي ئىمارەتنى قۇرۇپ چىققاندەك بىر ئىش.

نەزەرىيەۋى لۇغەتچىلىك بولسا بۇ ئىمارەتنىڭ لايىھەسىگە ئوخشايدۇ. ئۇ لۇغەتنىڭ قۇرۇلمىسى، مەقسىتى ۋە ئىقتىدارى قاتارلىق مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىدۇ. «قايسى سۆزلەرنى كىرگۈزۈش كېرەك؟»، «ئېنىقلىمىنى قانداق يازغاندا ئەڭ ئۈنۈملۈك بولىدۇ؟»، «ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قانداق قاندۇرۇش كېرەك؟» دېگەنگە ئوخشاش سوئاللارغا جاۋاب بېرىدۇ. نەزەرىيەۋى تەتقىقات ئەمەلىيەتكە يۆنىلىش كۆرسىتىدۇ، ئەمەلىيەتتىكى تەجرىبىلەر بولسا نەزەرىيەنى بېيىتىدۇ ۋە مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.

ھەر بىر لۇغەتنىڭ ئۆزىگە خاس نىشانلىق ئوقۇرمەنلىرى بولىدۇ. لۇغەتچىلەر لۇغەت تۈزۈشتىن ئىلگىرى كىمنىڭ ئۈچۈن تۈزۈۋاتقانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقىشى كېرەك. بۇ لۇغەتنىڭ قۇرۇلمىسى، مەزمۇنى ۋە ئۇسلۇبىنى بەلگىلەيدۇ.

مەسىلەن، بىر تىللىق لۇغەت بىر سۆزنىڭ تارىخىي كېلىپ چىقىشى ۋە مەنىسىنىڭ ئىنچىكە پەرقلىرىنى تەپسىلىي بايان قىلىشى مۇمكىن. ئەمما ئىككى تىللىق لۇغەتتە بۇنىڭ ئورنىغا، نىشان تىلدىكى ئەڭ ماس كېلىدىغان تەڭداش سۆزنى ۋە ئەمەلىي ئىشلىتىش مىساللىرىنى بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. ئالاھىدە ساھە لۇغىتى بولسا ئادەتتىكى لۇغەتلەردە ئۇچرىمايدىغان، يۇقىرى دەرىجىدىكى تېخنىكىلىق ئاتالغۇلارنى مەركەز قىلىدۇ.

لۇغەت تۈزۈشنىڭ ئەڭ مۇھىم قەدەملىرىنىڭ بىرى ماتېرىيال توپلاش ۋە تاللاشتۇر. لۇغەتچىلەر قايسى سۆزلەرنى كىرگۈزۈش ۋە قايسىلىرىنى كىرگۈزمەسلىكنى قارار قىلىشى كېرەك. بۇ جەرياندا ئادەتتە بىر قانچە پرىنسىپقا ئەمەل قىلىنىدۇ:

• ئىشلىتىلىش چاستوتىسى: بىر سۆز تىلدا قانچىلىك كۆپ ئىشلىتىلىدۇ؟ يۇقىرى چاستوتىلىق سۆزلەر ئالدى بىلەن كىرگۈزۈلىدۇ.
• تارقىلىش دائىرىسى: بۇ سۆز پەقەت مەلۇم بىر رايون ياكى ساھەدىلا ئىشلىتىلەمدۇ ياكى ئومۇملاشقانمۇ؟
• مەدەنىيەت ئەھمىيىتى: بەزى سۆزلەرنىڭ ئىشلىتىلىش چاستوتىسى يۇقىرى بولمىسىمۇ، مەلۇم بىر مەدەنىيەت ياكى جەمئىيەت ئۈچۈن ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن.

بۇ پرىنسىپلارغا ئاساسەن، لۇغەتچىلەر غايەت زور مىقداردىكى يازما ۋە ئاغزاكى تېكىستلەردىن تەركىب تاپقان تىل ئامبىرى (corpus) نى ئىشلىتىدۇ. تىل ئامبىرى ئارقىلىق بىر سۆزنىڭ ھەقىقىي ئىشلىتىلىش ئەھۋالىنى، قايسى سۆزلەر بىلەن بىللە كېلىدىغانلىقىنى (collocation) ۋە قايسى مۇھىتلاردا ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى ئوبيېكتىپ ئانالىز قىلغىلى بولىدۇ. بۇ ئۇسۇل لۇغەتچىنىڭ شەخسىي قارىشىنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈپ، لۇغەتنىڭ ئىلمىيلىكىنى ئۆستۈرىدۇ.

خۇلاسىلىگەندە، لۇغەت تۈزۈش پەقەت سۆزلەرنى يىغىپ، ئېنىقلىما بېرىشتىنلا ئىبارەت ئاددىي جەريان ئەمەس. ئۇنىڭ ئارقىسىدا چوڭقۇر نەزەرىيەۋى ئاساس، ئېنىق نىشان ۋە ئىلمىي مېتودولوگىيە ياتىدۇ. بۇ ئاساسلارنى چۈشىنىش بىزنىڭ لۇغەتكە بولغان تونۇشىمىزنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ئۇنىڭدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشىمىزغا ياردەم بېرىدۇ.