سىز Excel نىڭ ئاساسىي مەشغۇلاتلىرىنى ئىگىلىدىڭىز. ئەمدى سانلىق مەلۇماتلارنى قالايمىقان دۆۋىلەشتىن ھالقىپ، ئۇلارنى سىستېمىلىق، ئانالىز قىلىشقا قۇلايلىق ۋە خاتالىقتىن خالىي ھالەتتە باشقۇرۇشنى ئۆگىنىدىغان ۋاقىت كەلدى. قۇرۇلمىلاشتۇرۇلغان جەدۋەل خۇددى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئامبارغا ئوخشايدۇ، كېرەكلىك نەرسىنى دەرھال تاپقىلى بولىدۇ. بۇ دەرسلىكتە بىز Excel جەدۋىلى، سانلىق مەلۇمات تىپى ۋە سانلىق مەلۇمات دەلىللەش قاتارلىق قوراللار ئارقىلىق سانلىق مەلۇماتلىرىمىزنى قانداق قىلىپ تېخىمۇ «ئەقلىي» قىلىشنى كۆرىمىز.

نۇرغۇن كىشىلەر Excel دىكى سانلىق مەلۇماتلارنى كاتەكلەر دائىرىسىگە كىرگۈزىدۇ. بۇ خاتا ئەمەس، ئەمما تېخىمۇ كۈچلۈك بىر ئۇسۇل بار، ئۇ بولسىمۇ Excel جەدۋىلى (Excel Table). ئاددىي كاتەك دائىرىسىنى Excel جەدۋىلىگە ئايلاندۇرغاندا (قىسقارتىلما كۇنۇپكا: Ctrl+T)، ئۇ دەرھال بىر پۈتۈن گەۋدىگە ئايلىنىدۇ. بۇنىڭ نۇرغۇن ئەۋزەللىكلىرى بار:

• ئاپتوماتىك كېڭىيىش: جەدۋەلنىڭ ئاخىرىغا يېڭى قۇر ياكى ستون قوشسىڭىز، جەدۋەل دائىرىسى ۋە فورماتى ئاپتوماتىك كېڭىيىدۇ. فورمۇلا ۋە دىئاگراممىلارمۇ بۇ يېڭى سانلىق مەلۇماتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
• ئوقۇشقا قۇلايلىق فورمات: جەدۋەللەر ئادەتتە قۇرلارنى ئوخشىمىغان رەڭدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ (banded rows)، بۇ سانلىق مەلۇماتنى ئوقۇشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
• ئاسان سۈزۈش ۋە رەتلەش: ھەر بىر ستوننىڭ باش قىسمىغا ئاپتوماتىك ھالدا سۈزگۈچ كۇنۇپكىسى قوشۇلىدۇ.
• قۇرۇلمىلىق ئۇلانما (Structured Referencing): فورمۇلا يازغاندا A2:A10 دېگەندەك كاتەك ئادرېسىنى ئىشلىتىشنىڭ ئورنىغا، جەدۋەل_نامى[ستون_نامى] شەكلىدە تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىپ يازالايسىز. بۇ فورمۇلىلارنى ئوقۇش ۋە باشقۇرۇشنى كۆرۈنەرلىك ئاسانلاشتۇرىدۇ.

جەدۋەل قۇرۇلمىسىنى ياخشىلاش ئۈچۈن، ھەر بىر ستونغا قانداق تىپتىكى سانلىق مەلۇمات كىرگۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېنىق بېكىتىش ناھايىتى مۇھىم. مەسىلەن، «چېسلا» ستونىغا پەقەت چېسلا فورماتىدىكى سانلىق مەلۇمات، «سومما» ستونىغا پەقەت سان كىرگۈزۈلۈشى كېرەك. بۇنى «باش بەت» (Home) تىزىملىكىدىكى «سان» (Number) بۆلىكىدىن تەڭشىگىلى بولىدۇ.

ئەمما بەزىدە كىرگۈزۈلگەن ئۇچۇرلارنى مەلۇم بىر دائىرە بىلەن چەكلەش زۆرۈر بولىدۇ. مەسىلەن، خادىملارنىڭ خىزمەت دەرىجىسىنى كىرگۈزگەندە «ئادەتتىكى خادىم»، «گۇرۇپپا باشلىقى»، «مۇدىر» دېگەن ئۈچ تاللاشتىن باشقىسىنى كىرگۈزۈشكە بولمايدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا سانلىق مەلۇماتنى دەلىللەش (Data Validation) قورالى ئىشلىتىلىدۇ.

تۆۋەندە بىز بىر خادىملار ئۇچۇر جەدۋىلى ئۈچۈن «بۆلۈم» ستونىغا تاللاش تىزىملىكى قوشۇشنى مىسال قىلايلى.

سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىشنىڭ ئاچقۇچى ئۇلارنى ئۈنۈملۈك تۈرلەرگە ئايرىش. جەدۋەل لايىھىلىگەندە، كەلگۈسىدە قايسى ئۆلچەملەر بويىچە ئانالىز قىلىش مۇمكىنلىكىنى ئويلىنىشىڭىز كېرەك. مەسىلەن، بىر خىراجات جەدۋىلىدە پەقەت «خىراجات تۈرى» دېگەن بىرلا ستون بولسا يېتەرلىك ئەمەس. ئۇنى تېخىمۇ تەپسىلىي قىلىپ «چوڭ تۈر» (مەسىلەن: ئىشخانا خىراجىتى، قاتناش خىراجىتى) ۋە «كىچىك تۈر» (مەسىلەن: ئىجارە، سۇ-توك، تاكسى، ئاپتوبۇس) دەپ ئىككى ستونغا ئايرىش كېرەك.

بۇنداق قىلغاندا، كېيىن خۇلاسە جەدۋىلى (PivotTable) ئىشلەتكەندە، ھەر بىر چوڭ تۈر بويىچە ئومۇمىي خىراجاتنى ھېسابلاش ياكى پەقەت قاتناش خىراجىتىنىڭ تەپسىلاتىنىلا كۆرۈش ئاسانغا توختايدۇ. ياخشى لايىھىلەنگەن تۈرگە ئايرىش ستونلىرى سانلىق مەلۇمات ئانالىزىنىڭ ئۇل تېشىدۇر.

بۇ ماقالىدە تونۇشتۇرۇلغان Excel جەدۋىلى، سانلىق مەلۇمات تىپىنى بېكىتىش، تاللاش تىزىملىكى قۇرۇش ۋە تۈرگە ئايرىش ستونلىرىنى لايىھىلەش قاتارلىق ئۇسۇللار سانلىق مەلۇمات باشقۇرۇشنىڭ ئاساسى. بۇ ئادەتلەرنى يېتىلدۈرۈش ئارقىلىق، سىزنىڭ Excel جەدۋەللىرىڭىز تېخىمۇ سىستېمىلىق، ئۈنۈملۈك ۋە خاتالىقتىن خالىي بولىدۇ.